Wilde bijen bedreigd

'De' wilde bij bestaat niet. Er zijn 357 verschillende soorten wilde bijen bekend uit Nederland, die elk een eigen verhaal hebben. Met sommige gaat het goed, met andere niet. Door gegevens over alle soorten naast elkaar te leggen, kan men toch een beeld krijgen van hoe het met de Nederlandse bijenfauna gaat. Dit is in de afgelopen jaren op verschillende manieren gebeurd, zoals hieronder voor verschillende publicaties in chronologische volgorde wordt besproken. Voor wie weinig tijd heeft, volgt hieronder eerst een samenvatting.

 

Samenvatting

Circa de helft van de Nederlandse bijensoorten is achteruitgegaan. Hiervan zijn er 34 geheel uit Nederland verdwenen. Hommels hebben het nog zwaarder dan andere bijen: van de 29 Nederlandse hommelsoorten zijn er maar liefst 21 achteruitgegaan. De sterkste afname heeft vóór 1990 plaatsgevonden, waarna de soortenrijkdom is gestabiliseerd en mogelijk sprake is van een lichte toename. De toename komt in ieder geval deels voor rekening van zuidelijke soorten die hun areaal noordwaarts uitbreiden, mogelijk als gevolg van de warmere zomers in de afgelopen 20 jaar. Op de pagina Oorzaken achteruitgang worden (mogelijke) verklaringen gegeven voor de achteruitgang van de Nederlandse bijenfauna.

 

Rode Lijst 2003: 56% van de soorten bedreigd

Het Ministerie van Economische Zaken (voorheen LNV en EL&I) laat regelmatig Rode Lijsten opstellen van bedreigde soorten planten en dieren in Nederland. Deze documenten worden gebruikt als beleidsinstrument om te bepalen hoe het met de Nederlandse natuur gaat.

In 2003 is een Rode Lijst opgesteld van de Nederlandse bijen (Peeters & Reemer 2003). Gegevens over de zeldzaamheid en de trend zijn hierin gecombineerd om de mate van bedreiging van een bijensoort te bepalen. Soorten die na een sterke achteruitgang zeldzaam zijn geworden, worden bijvoorbeeld als bedreigd beschouwd. Een soort die altijd al zeldzaam was, maar niet is afgenomen, wordt niet als bedreigd beschouwd.

Al met al kwamen 188 van de 338 in dit document beschouwde soorten op de Rode Lijst, wat neerkomt op 56% van de Nederlandse bijenfauna. Hiervan werden er 35 als verdwenen beschouwd. Uit een vergelijking door Kalkman et al. (2010) bleek dat bijen één van de meest bedreigde groepen zijn in de Nederlandse flora en fauna.

 

Science-artikel 2006: afname lokale bijendiversiteit

Biesmeijer et al. (2006) onderzochten veranderingen in soortenrijkdom van bijen en zweefvliegen in Nederland en Groot-Brittannië. Zij vergeleken de aantallen soorten per hok van 10x10 kilometer vóór en na 1980. Hieruit bleek dat de soortenrijkdom in Nederland in 52% van de hokken achteruit was gegaan, terwijl in slechts 10% van de hokken sprake was van een toename (in de overige hokken werd geen significante verandering gevonden). Analyse van de Britse gegevens leverden vergelijkbare resultaten op.

Deze resultaten tonen aan dat de soortenrijkdom van bijen in het Nederlandse landschap op veel plekken lager is dan vroeger. Voor zweefvliegen werden overigens andere resultaten gevonden, zie hier.

 

De Nederlandse bijen 2012: hommels bedreigd, meer zuidelijke soorten

In 2012 zag het boek De Nederlandse bijen het licht, een dikke bundeling van vele tientallen jaren Nederlandse bijenkennis. In het hoofdstuk Veranderingen in de Nederlandse bijenfauna zijn de trends van alle soorten afzonderlijk bepaald, op een wijze vergelijkbaar met de Rode Lijst uit 2003. Een belangrijk verschil met de Rode Lijst is echter dat het databestand waarop de analyses gebaseerd zijn aanzienlijk groter is. Ook zijn er meer recente gegevens geanalyseerd, waardoor de uitkomsten actueler zijn.

De cijfers over de achteruitgang van de Nederlandse wilde bijen zijn in dit boek weinig rooskleuriger dan in de Rode Lijst uit 2003. Er zijn meer soorten afgenomen (122) dan toegenomen (71) en van de afgenomen soorten zijn er 34 uit Nederland verwenen (bijna 10% van de ooit in Nederland vastgestelde soorten).

 


   Trends van alle Nederlandse bijensoorten (links, inclusief hommels) en alle Nederlandse hommelsoorten (rechts). Onder de hommels is het aandeel afgenomen soorten veel groter dan onder alle bijen samen. Bron: Veranderingen in de Nederlandse bijenfauna. 

 

Zorgwekkend is vooral de sterke afname van de Nederlandse hommels. Hommels zijn nog sterker achteruitgegaan dan andere wilde bijen. Van de 29 Nederlandse soorten hommels zijn er 21 afgenomen. Veel hiervan zijn nu zeldzaam en zes soorten zijn geheel uit Nederland verdwenen. Onder de verdwenen soorten zijn er die vroeger algemeen waren in het hele land, zoals de gele hommel Bombus distinguendus (zie onderstaande kaart) en de grote tuinhommel B. ruderatus.

 


  

Vindplaatsen van de gele hommel in Nederland. De laatste vondst dateert van 1984, daarna is de soort niet meer in Nederland gevonden. Vijf andere hommelsoorten is hetzelfde lot beschoren, en nog eens 21 hommelsoorten zijn flink achteruitgegaan in ons land. 

Bron: Veranderingen in de Nederlandse bijenfauna.

 

De grootste afname in bijendiversiteit heeft plaatsgevonden in de periode 1970-1989. In de periode na 1990 is het aantal soorten dat afneemt ongeveer in evenwicht met het aantal soorten dat toeneemt. Dit suggereert dat de afname van de Nederlandse bijendiversiteit tot stilstand is gekomen. Dit heeft onder andere te maken met een recente toename van soorten met een zuidelijke verspreiding: veel van deze soorten vertonen na 1990 een toename in Nederland, terwijl andere soorten juist overwegend afnemen. Mogelijk heeft dit te maken met de warmere zomers in de afgelopen 20 jaar.

 

Artikel 2013: Afname gestopt?
Carvalheiro et al. (2013) vergeleken de veranderingen in bijensoortenrijkdom in Nederland op verschillende schaalniveaus. Zij verdeelden Nederland in hokken van verschillende groottes (10x10 km, 20x20 km etc., tot aan het hele land) en vergeleken de soortenrijkdom in deze hokken tussen verschillende perioden. De sterkste afname in bijenrijkdom heeft plaatsgevonden vóór 1990, terwijl de soortenrijkdom daarna min of meer is gestabiliseerd. Op lokaal niveau lijkt na 1990 zelfs sprake van een lichte toename in bijendiversiteit, echter nog lang niet voldoende om de achteruitgang in de voorgaande decennia te compenseren.

Een persbericht over de resultaten van dit artikel is hier te vinden.

Over bestuivers.nl

Bestuivers.nl is een initiatief van EIS Kenniscentrum Insecten en is bedoeld als centraal punt voor kennis en informatie over wilde bestuivers in Nederland, met nadruk op wilde bijen en zweefvliegen. De website is mede tot stand gekomen dankzij het Sayers Fonds van het Prins Bernhard Cultuurfonds.

Over EIS

EIS Kenniscentrum Insecten is het kenniscentrum voor insecten en andere ongewervelden. De stichting doet onderzoek en geeft adviezen over beleid en beheer. Daarnaast houden we ons bezig met voorlichting en educatie. Bezoek hier onze website.

  

Contact

EIS Kenniscentrum Insecten 
Postbus 9517 
2300 RA Leiden 
(+31) 071 7519314 
eis@naturalis.nl   

Bezoekadres 
Vondellaan 55
Leiden